Entre persona y personaje:

ficción histórica contemporánea y teoría de la historia

Autores/as

  • JUAN AURELIO Fernández Meza University of the National Education Commission, Krakow

DOI:

https://doi.org/10.15848/hh.v19.2365

Palabras clave:

Ficción, Historicidad, Michel de Certeau

Resumen

Este ensayo explora cómo la relación entre historiografía y ficción puede ser un espacio propicio para la teoría de la historia. Para ello, será tomada por caso de estudio la novela Jan Karski (2009) de Yannick Haenel y la reacción que ésta generó en algunos historiadores, particularmente Jean-Louis Panné, quien publicó un libro en respuesta a Haenel. La réplica de Panné permite figurar una postura sobre la relación entre historia y ficción que será contrapuesta a lo que puede interpretarse en Jan Karski. Como marco teórico, el artículo recupera algunas reflexiones del historiador Michel de Certeau, concretamente sobre la escritura de la historia y la relación de ésta con la ficción. El ensayo mostrará cómo cierta ficción histórica puede abonar a la reflexión teórica de la historia, si se distingue entre el sentido de verdad de la ficción y el de la historiografía. Además, propondrá una definición de conceptos y nociones tales como historicidad, historización de la historia y otredad en el marco de la escritura de la historia.

Descargas

Los datos de descargas todavía no están disponibles.

Citas

ARISTÓTELES. Poética. Traducción y notas: Teresa Martínez Manzano y Leonardo Rodríguez Duplá. Madrid: Gredos, 2011.

AXELRAD, M. Auschwitz ou le grand alibi. Programe communiste, París, n. 11, p. 49-53, abril-junio 1960.

BOUCHERON, P. « Toute littérature est assaut contre la frontière ». Note sur les embarras historiens d’une rentrée littéraire. Annales. Histoire, Sciences Sociales, París, 65e année, n. 2, p. 441–467, 2010. DOI: https://doi.org/10.1017/S0395264900038580

CERTEAU, M. de. L’écriture de l’histoire. París: Gallimard, 2002.

CERTEAU, M. de. Historia y psicoanálisis entre ciencia y ficción. Traducción de Alfonso Mendiola y Marcela Cinta. México: Universidad Iberoamericana; Instituto Tecnológico y de Estudios Superiores de Occidente, 2011.

CERTEAU, M. de. La posesión de Loudun. Edición revisada por Luce Giard. Traducción de Marcela Carolina Cinta Vázquez. Ciudad de México: Universidad Iberoamericana, 2012.

CHARBEL, F. The New Faces of the Historical Novel. História da Historiografia: International Journal of Theory and History of Historiography, v. 13, n. 32, p. 19–46, 2020. Disponible en: https://bit.ly/3Cjbfjt. Consultado el: 12 enero 2025. DOI: https://doi.org/10.15848/hh.v13i32.1530

DUFFY, H. The Ethics of Metawitnessing in Yannick Haenel’s Jan Karski. Dapim: Studies on the Holocaust, Haifa, v. 32, n. 1, p. 1–21, 2018. Disponible en: https://bit.ly/42zIgCt. Consultado el: 13 enero 2025. DOI: https://doi.org/10.1080/23256249.2018.1432254

FERNÁNDEZ MEZA, J.A. Historia, ficción y nombre propio al respecto de la novela Jan Karski de Yannick Haenel. Acápite. Revista de literatura, teoría y crítica, n. 5, p. 40-68, julio 2024. https://doi.org/10.48102/acapite.5.62. Consultado el: 18 abril 2026. DOI: https://doi.org/10.48102/acapite.5.62

FERNÁNDEZ MEZA, J.A. Biography and the Contested Past: The Karski–Lanzmann–Haenel Controversy. Horizons of Politics, v. 16, n. 57, p. 611–628, 2025. https://horyzontypolityki.ignatianum.edu.pl/HP/article/view/2924/2411. Consultado el: 18 abril 2026. DOI: https://doi.org/10.35765/hp.2924

GENETTE, G. Umbrales. Traducción de Susana Lage. México: Siglo XXI, 2001.

GÓMEZ DE SILVA, G. Breve diccionario etimológico de la lengua española. México: Fondo de Cultura Económica, 2009.

HAENEL, Y. Jan Karski. París: Gallimard, 2009.

HAENEL, Y. Jan Karski. Traducción de Susana Rodríguez-Vida. Barcelona: El Aleph, 2010a.

HAENEL, Y. Le recours à la fiction n'est pas seulement un droit, il est nécessaire. Le Monde, 25 enero 2010b. Disponible en: https://bit.ly/40QYhCW. Consultado el: 16 enero 2025.

HLADKI, P. Qui témoigne pour le témoin ? Questions de la liberté littéraire à l'exemple de Jan Karski de Yannick Haenel. Études romanes de Brno, Brno, v. 33, no. 1, p. 57-67, 2012.

JABLONKA, I. La historia es una literatura contemporánea: manifiesto por las ciencias sociales. Traducción de Horacio Pons. México: Fondo Cultura Económica, 2016.

KARSKI, J. Story of a Secret State. Boston: Houghton Mifflin Company, 1944.

KARSKI. Dirección: Magdalena Łazarkiewicz, Varsovia: Telewizja Polska, Narodowy Instytut Audiowizualny, Chimney Poland, 2014. 1 video (92 min).

KOSELLECK, R. historia/Historia. Traducción e introducción de Antonio Gómez Ramos. Madrid: Trotta, 2004.

LANZMANN, C. Jan Karski de Yannick Haenel: un faux roman. Les Temps Modernes, v.1, no. 657, p. 1-10, 2010a. DOI: https://doi.org/10.3917/ltm.657.0001

LAUTERWEIN, A. “Shoah : le romancier est-il un passeur de témoin ?”. Le Monde, 13 febrero 2010. Disponible en: https://bit.ly/LeMondeAL. Consultado el: 18 abril 2025.

LE 'OFF' SARKOZY-OBAMA, partout dans le monde. Arrêt sur images, 9 nov. 2011. Disponible en: https://bit.ly/4aDdMkZ. Consultado el: 16 enero 2025.

LE RAPPORT KARSKI, Director: Claude Lanzmann. París: Les Films Aleph, 2010b. 1 DVD (48 min).

LUKÁCS, G. La novela histórica. Traducción de Jasmín Reuter. Ciudad de México: Ediciones Era, 1966.

MENDIOLA, A. Michel de Certeau. Epistemología, erótica y duelo. Ciudad de México: Navarra, 2014.

MENDIOLA, A. Michel de Certeau. La ficción: escuchar la voz del otro. Ciudad de México: Navarra, 2019.

OBAMA ANGERS Poles with 'death camp' remark. 30 mayo 2012. BBC. 1 video (42 seg). Disponible en: https://bit.ly/3CveJ2b. Consultado el: 16 enero 2025.

OBAMA, SARKOZY'S open mic mishap, 9 nov. 2011. CNN. 1 video (2:40 min). Disponible en: https://bit.ly/3CveJ2b. Consultado el: 17 enero 2025.

PANNÉ, J.L. Jan Karski, le roman et l’histoire : suivi de documents, entretiens et articles. Saint-Malo: Pascal Galodé, 2010.

PAWEŁEK, K. Karski n'a jamais soupçonné les Etats-Unis de trahison. Le Point, 4 feb. 2010.

PLATÓN. Diálogos IV. República. Introducción, traducción y notas de Conrado Eggers Lan. Madrid: Gredos, 2008.

PULGARÍN, A. Metaficción historiográfica: la novela histórica en la narrativa hispánica posmodernista. Madrid: Editorial Fundamentos, 1995.

REMEMBER THIS: THE LESSON OF JAN KARSKI. Guionistas: Clark Young; Derek Goldman. Washington D. C.: Georgetown University, 2019.

RZEPA, J. Translation, conflict and the politics of memory: Jan Karski’s Story of a Secret State. Translation Studies, v. 11, n. 3, p. 315–332, 2018. Disponible en: https://bit.ly/4ghhbXX. Consultado el: 11 enero 2025. DOI: https://doi.org/10.1080/14781700.2018.1459310

SHOAH, Director: Claude Lanzmann. París: Historia Film, Les Films Aleph, 1985. 1 película cinematográfica (566 min).

SNYDER, T. Tierra negra: el Holocausto como historia y advertencia. Traducción de Paula Aguiriano; Inés Clavero; Irene Oliva; David Paradela. Barcelona: Galaxia Gutenberg, 2015.

SOTO, P. Paraules que fan mal. El Punt Avui, 31 mayo 2012. Disponible en: https://bit.ly/40uFz2w. Consultado el: 16 enero 2025.

VELCIC-CANIVEZ, M. Quand le nom d’un témoin est un nom d’auteur. Le Jan Karski de Yannick Haenel et les limites du témoignage. Études françaises, v. 56, n. 3, p. 19–38, 2020. Disponible en: https://doi.org/10.7202/1075542ar DOI: https://doi.org/10.7202/1075542ar

WHITE, H. Figural realism. Studies in the Mimesis Effect. Baltimore: The Johns Hopkins University Press, 1999.

WIEVIORKA, A. Faux témoignages. L’Histoire, no. 349, p. 30-31, 2010.

WOOD, E. T; JANKOWSKI, S. M. Karski. How One Man Tried to Stop the Holocaust. Lubbock: Texas Tech University Press y Gihon River Press, 2014.

ZAMBRANO, M. Filosofía y poesía. Ciudad de México: Fondo de Cultura Económica, 2016.

Descargas

Publicado

2026-06-03

Cómo citar

FERNÁNDEZ MEZA, JUAN AURELIO. Entre persona y personaje:: ficción histórica contemporánea y teoría de la historia. História da Historiografia: International Journal of Theory and History of Historiography, Ouro Preto, v. 19, p. 1–24, 2026. DOI: 10.15848/hh.v19.2365. Disponível em: https://historiadahistoriografia.com.br/revista/article/view/2365. Acesso em: 4 jun. 2026.

Número

Sección

Dossiê ''História e ficção: hibridismos e reflexividade''